Màu sắc Phật giáo trong nhạc Trịnh

Tự dầm mình trong khí hậu của cô đơn, trong cái màu sắc Khổ đế của Phật giáo và dùng lăng kính ngày xưa để yêu và sống, chỉ có điều Trịnh Công Sơn nói bằng nhạc và thơ: “Nghe xót xa hằn lên tuổi trời/ Trẻ thơ ơi/ Trẻ thơ ơi/ Tin buồn từ ngày mẹ cho/ Mang nặng kiếp người” (Gọi tên bốn mùa). Do đó thế giới nhạc ngữ Trịnh Công Sơn rất lạ: Thực quyện Ảo, Không quyện Có, Khoảnh Khắc hòa lẫn với Thiên Thu… Nhưng ngày nào đời sống còn hiến tặng những “cây trái trần gian” thì ngày đó Trịnh Công Sơn còn tha thiết với đời. Dẫu đó chỉ là những sắc màu của kỷ niệm, của sự chia lìa, khổ đau, mất mát: “Dù đến rồi đi/ Tôi cũng xin tạ ơn người/ Tạ ơn đời/ Tạ ơn ai/ Đã cho tôi tình sáng ngời/ Như sao xuống từ trời” (Tạ ơn). Cả cuộc đời ông là sự phấn đấu không ngừng nghỉ của một Phật tử. Trong Để Gió Cuốn Đi, ông đã hát: “Sống trong đời sống cần có một tấm lòng/ Để làm gì em biết không/ Để gió cuốn đi/ Để gió cuốn đi” và trong bài Ru em: “Yêu em yêu thêm tình phụ/ Yêu em lòng chợt từ bi bất ngờ”. Đây là thái độ “phá chấp” của một con người thấm nhuần tư tưởng Phật giáo.

Sự nhạy cảm với tính hữu hạn của đời người theo quy luật Sinh-Lão-Bệnh-Tử trong dâu bể vô thường đã làm nên một phong cách Trịnh Công Sơn “một mình một cõi” với những ca từ đầy chất thơ, triết lý, kết hợp với những khúc thức giản dị mang âm hưởng giọng thứ (La thứ) u hoài, man mác, gợi lên một sự trầm tư không dứt về ý nghĩa tồn tại của đời người trên dòng thời gian tuyến tính, mà xét đến cùng cũng chỉ là một tiến trình từ chiếc nôi đến nấm mồ không thể đảo ngược: “Dưới vòng nôi mọc từng nấm mồ/ Dưới chân người cỏ xót xa đưa” (Cỏ xót xa đưa). Thế nhưng, đôi khi Trịnh Công Sơn cũng rất “hảo hán” và “ngông nghênh”. Trong Này Em có nhớ, Trịnh Công Sơn hát: “Chúa đã bỏ loài người/ Phật đã bỏ loài người/ Này em xin cứ phụ người”. Và ông cũng mạnh bạo tuyên bố trong bài Tự tình khúc: “Chỉ có ta trong một đời” rồi chọn cách sống hết mình: “Hãy cứ vui chơi cuộc đời/ Đừng cuồng điên mơ trăm năm sau/ Còn đây em ngọt ngào/ Đứng bên ngày yêu dấu/ Nhìn mây trôi đang tìm về núi cao” (Hãy cứ vui như mọi ngày). Đây không phải là một thái độ nổi loạn theo kiểu hiện sinh mà là cách nhìn nhận của một Phật tử trước những nỗi khổ đau và tính cách tạm bợ của cuộc đời.

Nhưng dù có “ngông nghênh” tới đâu, Trịnh Công Sơn cũng về với cái trầm buồn, u hoài, xa vắng. Nói cho cùng, Trịnh Công Sơn vẫn là thi sĩ của nỗi buồn. Ông lớn lên qua cuộc chiến tranh dai dẳng. Ông lang thang, ngơ ngác giữa cuộc sống bức bối, ngột ngạt: “Đại bác đêm đêm dội về thành phố/ Người phu quét đường/ Dừng chổi đứng nghe/ Đại bác đêm đêm ru da thịt vàng/ Đại bác nghe quen như câu dạo buồn/ Trẻ con chưa lớn để thấy quê hương/ Trẻ con chưa lớn để thấy quê hương” (Đại bác ru đêm). Dưới một bầu trời như vậy, thân phận con người là một vấn nạn lớn. Để vượt thắng nỗi đau ấy, con người tìm kiếm mọi nẻo đường để “hòa giải” với thiên nhiên, với người khác, với chính mình, và tình yêu chính là “miền đất hứa” giữa chốn nhân gian này.

Có lần Trịnh Công Sơn tâm sự: “Cái may ở đời là được yêu và đôi khi cái may ở đời cũng là bị tình phụ. Còn yêu thì còn sống. Còn được yêu thì còn sống dài lâu”. Ông cũng từng lớn tiếng cổ vũ: “Hãy yêu nhau cho gạch ngói có tin vui” (Hãy yêu nhau đi). Nhưng tình khúc của Trịnh Công Sơn lại phảng phất những nét buồn, lẩn khuất trong đó là những hờn ghen, giận tủi vô thường của con người trong kiếp trầm luân. Ông quen với những cuộc chia ly hơn là những phút gặp gỡ. Gặp gỡ trong giây lát rồi xa cách nghìn trùng. Tất cả đối với ông chỉ là những ký ức dĩ vãng, những chuyện tình huyền thoại xen lẫn những mảng đời thường của hôm qua nhiều hơn là hôm nay.

Trịnh Công Sơn đã thênh thang “một cõi đi về”. Cái ông để lại không là hơi ấm tâm linh, niềm an ủi dặn dò của một Phật tử dành cho bao người đã đến và sẽ đến trần gian này làm người. Nó là những lời thì thầm dấu yêu, những khúc thơ đau thương về thân phận kiếp người, cái đẹp muôn đời mà con người có đầy đủ tư cách cất mình vươn tới.