Kiến trúc là một trong những nét văn hóa đặc trưng của các tôn giáo. PGKS là hệ phái Phật giáo ra đời tại Việt Nam. Vì thế, các tổ chức này đều có một số nét kiến trúc đặc thù của ngôi tịnh xá.
1- TX. Ngọc Viên của HPKS Việt Nam:
Tịnh Xá toạ lạc tại số 14/20/2, đường Xóm Chài, phường 2, thị xã Vĩnh Long, tỉnh Vĩnh Long. Ngôi tịnh xá cũ do TS. Minh Đăng Quang sáng lập năm 1948, tịnh xá mới được khởi công xây dựng năm 1993. đây là kiến trúc đặc thù ngôi tịnh xá của HPKS do TS. Minh Đăng Quang sáng tạo lúc còn đương thời. Vì thế, trong mục này chỉ giới thiệu về ngôi TX. Ngọc Viên mới.
Khác với chánh điện cũ nền xây hình chữ nhật, nóc có 4 mái, kiến trúc chánh điện tượng trưng thuyền bát-nhã (16x 8m), chánh điện mới có nền hình bát giác, đường kính 26m, cao 1,4m, chiều cao (tính từ nền đến nóc) khoảng 13m. Nóc chánh điện có 3 tầng mái, nóc trên có 4 mái, lợp ngói; nóc giữa có 8 mái, và 4 góc có 8 mái nhỏ; nóc dưới lợp tole cũng có 8 mái lớn đưa ra xung quanh. Trên đỉnh nóc có đặt búp sen bằng si măng, các cánh lam trên nóc hơi cong, dưới có 3 cạnh, mỗi cánh lam vươn lên có dáng giống mũi thuyền.
Nền chánh điện có 2 hành lang, hành lang ngoài nền bằng đá mài, 8 mặt xung quanh mỗi mặt có 4 cột gỗ, có lan can bằng gỗ bao bọc, 8 mặt có 4 cửa lan can. hành lang trong nền lót bằng gạch bông trắng, mỗi mặt có 4 cột gỗ. Phía trên các mặt vách của hành lang trong và ngoài chánh điện có trang trí những câu kinh Pháp Cú. Bước vào hành lang trong là nền chánh điện được lót gỗ, giữa chánh điện là một ngôi tháp gỗ, có 13 tầng, tượng trưng cho 13 lớp tiến hoá của chúng sanh. Chân tháp có bệ 3 bằng gỗ tượng trung cho Tam Bảo. Trong tháp tôn tượng Phật Thích Ca bằng đá trắng cao hơn 1m. 4 gốc thấp là 4 cột dính của chánh điện, 4 cột này tượng trưng cho 4 chúng. Cột vuông, dưới chân cột có tạc hoa văn hình hoa sen. Phía sau tháp là bàn thờ trang trí di ảnh của TS. Minh Đăng Quang. xung quanh chánh điện được thiết kế bằng các cánh cửa kiếng, khung và song cửa bằng gỗ.
Nếu từ cổng ngoài vào sân tịnh xá bên trái là chánh điện, ta rẽ sang cổng bên phải sẽ thấy một quần thể những ngôi nhà có hình chữ u. Bên phải là nhà thờ Cửu Huyền Thất Tổ của Phật Tử, bên trái là Tăng xá, Sau Tăng xá là dãi nhà cao 1 tầng, có nhiều phòng dành cho khách Tăng đến nghỉ ngơ. Đối diện cổng là trai đường, nơi dành cho chư Tăng thọ thực, kế trai đường là nhà bếp. Kế bên nhà thờ Cửu Huyền là cốc lưu niệm của Tôn Sư Minh Dăng Quang trong cốc có bồ đoàn của TS được phục chế, bút tích và nhiều hình ảnh của TS trong cuộc đời hành đạo của Ngài. Trước cốc lưu niệm là cây Bồ đề, dưới gốc cây có tấm bia ghi "những di tích của thời kỳ đức TS. Minh Đang Quang".
TX. Ngọc Viên có tổng diện tích đất (tính luôn tịnh xá cũ) trên 6.000m2. Trước mặt của chánh điện bên phải là ngôi nhà khách Ni. Tịnh xá có tất cả 12 cốc cho Tăng chúng ở. Cốc sàng nền 2,2m2,nóc hình chóp, lợp lá, vách bằng ván. Nét đặc biệt của tịnh xá là gần như hầu hết các vật liệu xây cất đều bằng gỗ. Trong khuôn viên tịnh xá có nhiều cây cảnh cho bóng mát và cây kiểng.
TX. Ngọc Viên là TX. trung tâm của Giáo đoàn 1 của HPKSVN hiện nay tịnh xá do TT. Giác Giới làm trụ trì. TX. Ngọc Viên ngày nay xứng đáng là một danh lam của nước non miền Tây Nam Bộ.
2- Linh Quang Tịnh Xá của Khất Sĩ Đại Thừa:
TX. Linh Quang toạ lạc tại số 40/60- Nguyễn Khoái- phường 2- quận 4- TP. Hồ Chí Minh.
Vào năm 1953, HT. Phổ Ứng (đệ tử của DDS. Huệ Nhựt) được Phật Tử cúng dường khu đất và một mái lá trên gò đất cù lao toàn đầm rạch chưa có nhà cửa dân cư. Đến năm 1963, Ngài cùng tín đồ của chùa ra công đại trùng tu ngôi tịnh xá bằng vật liệu kiên cố. Nhưng mãi đến năm 1969, TX> Linh Quang mới được xây dựng hoàn thành. Linh Quang tịnh xá được thiết kế phía trước cổng tam quan là cầu Long Hoa, cầu dài khoảng 3m, hai bên thành cầu đều có lan can. Cổng tam quan có 4 cột vuông bằng xi măng, hai cột cổng giữa cao hơn hai cột cổng phụ, trên mỗi đầu cột có hình búp sen; phía trên bảng hiệu tịnh xá cổng giữa có bánh xe chuyển luân.
Bên trái trước sân tịnh xá có dựng một tấm bia, mặt trước ghi tiểu sử HT. Phổ Ứng, mặt sau viết về tiểu sử TX. Linh Quang. Phía sau tấm bia là ngôi tháp thờ cốt, có 7 tầng, hình bát giác.
Từ sân bước lên nền chánh điện có bậc tam cấp, chánh điện phía mặt tiền có 3 cửa, 1 cửa chính 2 cửa phụ. Hai bên hong chánh điện mỗi bên có một cửa lớn ra vào.Trước cửa chính chánh điện có một mái đưa ra, phía trước là 4 cột tròn, trên đầu mỗi cột có hoa sen, phía dưới có lan can bao quanh. Hai bên bậc tam cấp của 3 cửa trước đều có 2 con Rồng chầu 2 bên. Bên trong chánh điện được chia làm 3 gian, gian chính giữa xây một bậc tam cấp cao lớn, tượng trưng cho Tam Bảo, bậc trên thờ Phật Thích-ca, bậc chính giữa thờ Đức Phật Di-đà, bên phải là Bồ Tát Địa Tạng, bên trái là Tôn giả Mục-kiền-liên, bậc dưới thờ tượng Phật Thích-ca (nhỏ), hai bên có tôn tượng củaTôn giả A-nan và Ca-diếp, phía sau tượng Phật Thích-ca là tượng Phật Nhập niết-bàn, bàn thấp ở phía trước thờ Đức Phật Đản sanh, hai bên phía trong tôn tượng 2 vị Hộ Pháp Già-lam, ngoài cùng là 1 bàn nhỏ thờ Phật Chuẩn Đề, hai bên bàn có dựng hai cây bê bằng gỗ. Phía trên trần chánh điện đắp năm hình hoa sen tròn, hai bên tường phía trên gian giữa của chánh điện vẽ những bức tranh về lịch sử Đức Phật Thích-ca xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập niết-bàn,... Gian chính giữa chánh điện có hai hàng cột, ngăn cách 2 gian. Gian bên phải chánh điện thờ Bồ-tát Quán Thế Âm với sự tích "Quan Âm Thị Kính", có tượng của Tiểu Kỉnh Tâm và Thiện Sĩ; gian bên trái là một dãy bàn ghế dùng làm trai đường và tiếp khách, phía trước bàn trai đường có thiết một bàn thờ Phật. Nền chánh điện có lót gạch bông, phía trên nóc lợp ngói. Trên nóc phía trước có đặt hình bánh xe chuyển pháp luân, phía sau (trên nóc) xây kiển tháp hình vuông, có 3 tầng, trên đỉnh thpas có đặt một bút sen. Phía bên trái của chánh điện là một dãy nhà cao 3 tầng, tầng dưới là văn phòng tịnh xá và phòng khám bệnh nhân đạo, tầng một là giảng đường, phía trước giảng đường có 2 tháp nhỏ. Tầng 2 và tầng 3 là phòng của chư Tăng. Bên phải của chánh điện cũng có một dãy nhà cao 2 tầng, tầng dưới cùng là các phòng khám bệnh, tàng 1 và 2 là phòng của Tăng chúng. Ở phía sau chánh điện cũng được xây cao 1 tầng, phía bên trái có một phòng trưng bày những kỷ vật của ĐS. Huệ Nhựt, bên phải là phòng của Thượng Tọa Viện Chủ. Hai đường đi qua hai dãy nhà bên trái và bên phải ở tầng một, bên phải có một tháp thờ Đức Phật Di Lặc, bên trái có một tháp thờ tượng Thiên Thủ Thiên Nhãn.
3- Linh Sơn Cổ Tự của HT. Thiện Phước:
Linh Sơn Cổ Tự ở xã Tân Hoà, huyện Tân Thành, Tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu. Đây là ngôi cổ tự có chiều dài lịch sử trên 200 năm, HT. Thiện Phước là vị trụ trì đời thứ 10 của ngôi cổ tự này(từ năm 1957).
Từ cổng bước vào bên phải là ngôi chánh điện, chánh điện được xây dựng bằng vật lieej kiên cố, nền cao khoảng 2m. Trước chùa có đặt 1 lư hương, từ sân chùa bước lên bậc thang vào chánh điện hai bên bậc thang có lan can, trên thành lan can có 2 con sư tử, 2 cặp cá hóa long trên và dưới trầu. Mặt tiền chánh điện có 3 cửa, 1 cửa chính, 2 cửa phụ và 2 cửa hậu. Hai bên vách chánh điện mỗi bên có 2 cửa sổ vuông và 3 cửa sổ tròn ở giữa, toàn bộ các cửa đều được thiết kế bằng kiến, khung và song bằng sắt có hoa văn hình hoa sen. Trước cửa chính có hai sư tử đứng hai bên.
Phía trên mặt tiền của chánh điện là bảng hiệu chùa, trên bảng hiệu chùa có bánh xe chuyển pháp luân ở giữa, mỗi bên có biểu tượng 3 tháp nhỏ, nhọn và thẳng đứng. Phía dưới có trang trí hình hoa sen và chim phụng. Nóc chánh điện lợp ngói móc đỏ, nóc có 3 gian, gian trước có 2 mái, mái trước mái sau; gian giữa có 4 mái, mái trước mái sau và 2 mái 2 bên; gian sau cũng có 2 mái, mái trước mái sau. Trên nóc, con lương gian giữa có đặt một cái bình hình bàu và 2 con Rồng bằng sành 2 bên. Trên con lương gian trước và sau đều có bình, trên miệng bình có biểu tượng mặt trời tỏa ánh nắng, 2 bên là 2 con Rồng.
Chánh điện có chiều dài 18m, chiều ngang 14m, chiều cao (tính từ nền đến nóc giữa) khoảng 10m. Xung quanh chánh điện mỗi mặt có 6 cột, trên mỗi cột có những câu liểng đối bằng quốc ngữ, mỗi chữ được đắp nổi trên hoa sen tròn. Nền chánh điện được lót gạch tráng men, bước vào bên trong ta thấy ngay chánh điện là một bệ thờ hình vuông, bằng gạch tráng men khoảng 4,5m2, cao khoảng 2m. Bậc trên thờ Đức Phật Di Lặc, bậc dưới Tôn tượng Tổ Bồ Đề Đạt Ma, Bồ Tát Quán Thế Âm và các vị hộ Pháp, Thần Kim Cang... Ngoài tượng Phật Di Lặc, Bồ Tát Quán Thế Âm và Tổ Đạt Ma còn lại các pho tượng ở phía dưới đều bằng gỗ rất bóng và đẹp.
Xung quanh 4 góc của bệ thờ là 4 cột bằng đá mài, trên mỗi đầu cột có trang trí hoa văn hình cánh sen bao bọc, dưới chân cột đắp hoa sen. Phía trước và sau 4 cột này có 4 cột nữa cũng được thiết kế giống nhau. Trong chánh điện 2 bên vách là hai bàn thờ dài khoảng 7,5m, cao 1m tôn tượng 18 vị La-hán. trước sân chánh điện đối diện là ngôi nhà thờ các vị tổ có công khai sơn, sáng lập ngôi Linh Sơn Cổ Tự và cũng là nơi thờ HT. Thiện Phước, bên phải nhà thờ là tháp chuông, chuông nặng 2,5 tấn, cao 2,5m đường kính khoảng 1,5m. Phía sau chánh điện là hậu tổ, bên phải chánh điện là nhà khách và 1 dãy nhà cao 2 tầng, tầng dưới là các phòng Ni chúng, tầng trên là trai đường, tầng 2 là giảng đường, trước dãy nhà này bên trái là nhà bếp.
Bên trái chánh điện là tháp thờ Xá Lợi, tháp này được xây dựng trên một tảng đá lớn. Nền tháp hình vuông (9m2), tháp có chiều cao (từ nền đến đỉnh) khoảng 8m, tháp có lan can bao xung quanh. nóc tháp được chia 2 tầng mái, lợp ngói. Tháp có cửa kiếng bao bọc xung quanh chính giữa là một tháp lớn hình tròn, có 8 cửa, cao khoảng 4m đỉnh nhọn, chân tháp có hoa sen bao quanh. Xung quanh tháp lớn có 14 tháp nhỏ, có kiến trúc cũng giống tháp lớn. Đây là kiến trúc đặc thù tháp Xá Lợi của Linh Sơn Cổ Tự.
Từ tháp Xá Lợi xuống cầu thang đi vòng qua ngôi chánh điện cũ bằng ván, phía dưới là ngôi tháp hình bát giác thờ tượng Phật Thích Ca bằng gỗ giáng hương. Bên phải của ngôi tháp này là tháp thờ Đức Phật Di Đà, Bồ Tát Quán Âm và Thế Chí.
Linh Sơn CỔ Tự là ngôi cổ tự ở trên núi, do đó có nhiều cây cổ thụ, hoa kiểng xanh tươi tạo nên phong cảnh cổ kính, thiền vị.
4- Giảng đường Pháp Bảo
(ở
TX. Ngọc Sơn Dinh) của KS. Sơn Lâm:
TX. Ngọc Sơn Dinh toạ lạc tại ấp Phước Thành, xã Tân Hoà, huyện Tân Thành, tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu. Vào năm 1994, (thượng toạ viện chủ tịnh xá Thích Minh Hùng) là một trong những vị đệ tử lớn của ST. Thích Huỳnh Minh đã khởi công xây dựng ngôi giảng đường Pháp Bảo.
Từ cổng tam quan của tịnh xá đi vào khoảng 60m ta thấy có đài thờ Đức Phật Di Lặc đứng trên quả địa cầu, nhìn sang một bên là giảng đường, bên trái giảng đường là vườn Lộc Uyển, cảnh Đức Phật đang thuyết Pháp cho năm anh em Kiều Trần Như lần đầu tiên, và những con Hưu đứng gần, toàn bộ các tượng đều được sơn màu trắng.
Giảng đường cao khoảng 1,5m, từ sân bước lên bậc tam cấp là vào hành lang giảng đường. Phía trước hành lang hai bên có hai cột có hai con rồng uốn quanh cột, trước cửa giảng đường có đặt 1 lư hương. Trên hành lang giảng đường có 3 tầng lầu, trên tầng lầu này phía mặt trước chia làm 3 cửa, phía ngoài có lan can, hai bên có đắp văn hình bánh xe chuyển pháp luân, ở chính giữa tôn tượng thiên thủ Thiên Nhãn.Trên nóc có 3 cổ lầu. Cổ lầu giữa mặt trước là bảng hiệu tịnh xá, trên nóc cổ lầu chính giữa có bánh xe chuyển pháp luân, có 2 con Rồng 2 bên, 4 cánh lam 4 gốc của mái cong là hoa văn 4 con Rồng uốn hướng đầu vào bánh xe pháp luân. Hai cổ lầu 2 bên nóc hình chóp trên đỉnh chóp có đặt búp sen, 4 cánh lam là hoa văn 4 con Rồng. Nóc giảng đường có 2 mái 2 bên, lợp ngói chạy dài ra sau có 1 cổ lầu, có 4 lan can bao quanh, trên nóc cổ lầu có đặt chữ vạn chính giữa, 4 góc của mái cong là 4 rồng hướng đầu vào chữ vạn.
Giảng đường có chiều ngang 15m, chiều dài 46m, chiều cao mặt tiền (tính từ nền đến nóc) khoảng 15m. Nền giảng đường lót gạch tráng men, hai bên giảng đường có hành lang, có lan can. Hai bên hành lang phía trước có 2 cầu thang lên tầng lầu trước giảng đường. Mặt tiền giảng đường có 3 cửa, 1 cửa chính, 2 cửa phụ, phía trên cửa chính là bảng giảng đường Pháp Bảo. Hai bên vách giảng đường mỗi bên có 4 cửa cái và 5 cửa sổ, mặt hậu có 2 cửa. Hai bên cửa chính của giảng đường mỗi bên có tượng Hộ Pháp đứng 2 bên. Bên trong giảng đường chia làm 3 gian, phân thành 2 hàng cột, mỗi hang có 6 cột. Hai cột ở phía trong trước bàn thờ Phật có đắp 2 con rồng. Gian giữa chánh điện đắp hai bàn thờ (bằng xi măng) bàn trong cũng phân làm 3 bậc tượng trưng cho Tam Bảo; chính giữa thờ Phật Thích Ca, bên phải tôn tượng Bồ-tát Quán Âm và bên trái là tượng Bồ-tát Địa Tạng. Phía trên xung quanh gian giữa có đắp những bức phù điêu về lịch sử Đức Phật Thích Ca từ đản sanh, xuất gia, tầm đạo, chuyển pháp luân, nhập Niết Bàn,...
Sau bàn thờ Phật là căn nhà thờ Tổ, cũng được ngăn làm 3 gian, mỗi bên có 2 cột. Gian giữa là bệ thờ (bằng xi măng) có 2 bậc, trang trí hoa văn hình rồng ở mỗi góc, hình cánh sen bao quanh phía dưới mặt bàn. Bậc trên tôn tượng tổ Bồ-đề Đạt-ma, bên phải là di ảnh TS. Thích Huỳnh Minh, bên trái là di ảnh TS. Minh Đăng Quang. Bên Phải của hậu tổ là phòng khách và phòng của Thượng Tọa Viện Chủ.
Giảng đường Pháp Bảo vốn nằm dưới chân núi Dinh có nhiều cây cảnh, hoa kiểng xanh tươi, mát mẻ, tạo nên phong cảnh trang nghiêm, thanh tịnh. Chính là đặc trưng kiến trúc giảng đường của Khất Sĩ Sơn Lâm.
Nhìn chung, kiến
trúc của PGKS có nhiều ảnh hưởng của Phật Giáo
Bắc Tông như cổng
tam quan, các mái cong (của chánh điện, hậu tổ, nhà thờ cửu huyền...), hoa văn
bánh xe pháp luân, hoa sen, lư hương, chữ vạn,... . Nhưng nhìn vào kiến trúc
tổng thể ngôi tịnh xá của PGKS ta thấy khác biệt với kiến trúc của Phật giáo
Bắc Tông. Thường chúng ta thấy kiến trúc của ngôi chùa Bắc Tông có kiến trúc
liên kết nhau như chánh điện nối kết giảng đường, hậu tổ, gần tăng xá
là trai đường và nhà bếp. Nhưng trái lại ngôi tịnh xá của
PGKS thì chánh điện được xây dựng cách biệt với tăng xá,
trai đường,...có lẽ kiến trúc này
chịu ảnh hưởng của Phật giáo
Nam Tông. Bên cạnh đó còn những điểm khác như chánh
điện của chùa có nền hình chữ nhật hoặc hình vuông, còn chánh điện
của tịnh xá
do TS. Minh Đăng Quang thiết kế hình bát giác; bàn thờ
Phật của HPKSVN và KSTT là ngôi tháp đặt trên bệ tam cấla ở giữa chánh điện
khác với bàn thờ ở chánh điện của Phật giáo Bắc Tông. Những khác biệt này chính là kiến trúc
đặc thù của ngôi TX PGKS, nó đã đóng góp tô điểm
cho nền nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Việt Nam thêm phong phú và phát triển.
Thực hiện: Ánh Liên