*
Quan niêm sống chết:
"Nho giáo là giáo lư cần sống, thiện để sống và rồi sống để chịu khổ vậy.
Đức Lăo Tử không ham muốn ǵ hết, thà chết vui hơn sống khổ, và không có xă hội gia đ́nh, quyến thuộc, bà con, của cải, miếng ăn danh lợi ǵ cả. V́ chúng sanh là những linh hồn, và vạn vật là đất nước gió lửa mà thôi".
"Đức Phật chủ trương giác ngộ, hể giác ngộ rồi th́ sở chấp, là sao sao cũng được, cũng xong th́ sự sống chết, khổ vui đến đi c̣n mất, có không, vinh nhục, lợi hại chẳng ăn thua ǵ".
Một đằng chủ trương cực hửu, tức là phải sống, một đàng th́ cực vô, tức là không màng sống chung với người đời. Nhưng vượt lên trên hết, tức là đi vào siêu lư của Phật Đạo, th́ sống chết không c̣n ư nghĩa, mà chỉ là những giai đoạn nghiệp duyên ngắn ngủi trong một vũ trụ thường hằng.
*Quan
niệm xuất xử - thân tâm:
"Như thế giáo lư của Đức Khổng Tử là gom chúng sanh lại, để đừng chia rẽ, sanh loạn nhỏ lúc ban đầu... Cái hiệp của Đức Khổng tử để làm cho thân sống, chớ không phải để làm loạn chết thân tâm.".
"Giáo lư của Đức Lăo Tử chia rẽ chúng sanh ra, để đừng có giặc loạn lúc về sau...Cái lư của Đức lăo Tử là để cho tâm sống, chớ không phải để chịu khổ chết thân tâm.".
"Đức Phật dạy: cả xuất gia lẫn tại gia tức là cả 2 phápTu không chấp vào một bên nào cả Ngài giữ mực trung.".
Bởi v́, thân tuy là tạm bợ và cả tâm cũng chỉ là gỉa tạo, nhưng phải có chiếc bè thân tâm, để từ đó học hỏi và sau khi học hỏi đến nơi đến chốn rồi, sang được bến bờ kia th́ chiếc bè c̣n có ư nghĩa ǵ ?
2/ Những Liên Hệ Chặt chẽ:
Trên đây là những khác biệt căn bản, nhưng những khác biệt đó không quan trọng bằng những liên hệ giữa tam giáo với nhau, chặt chẽ và cần thiết.
"Giáo lư của Khổng Tử là đạo của thân, của Lăo Tử là đạo của tâm, Đức Phật dạy cũng giống y như thế: thân th́ phải chung hợp sống chung, tâm th́ phải tự ai lo tu riêng nấy...Trong đời ai muốn chết mà nhớ đến Đức Khổng Tử là họ tự sống lại, ai mà khổ th́ nhớ đến Đức lăo Tử th́ họ liển vui trở lại. Hai Ngài là xác thịt là linh hồn của chúng sanh,của mỗi người mà không ai có thể quên thiếu một phần nào được cả..."
"Đức phật t́ siêu việt hơn, bởi Ngài đă giác ngộ đến chơn như và tịan giác, Ngài đứng ngoài chu1nng sanh và vạn vật, và các pháp nên Ngài kông c̣n lầm lạc, Ngài biết khắp cả vũ trụt. Ngài không muốn đem ḿnh làm phận sự ǵ hết ,Ngà chỉ bảo sự ạc lầm cho ai nấy thôi , Ngài không ḍm ngó về sự sống chết,cũng hông chú ư về sự khổ vui, Ngài cũng không lấy ai bỏ ai hết, Ngài cho rằng: Cơi đời ra sao cũng được, Ngài chỉ muốn chio ai nấy lần lần giác ngộ biết sáng như Ngài..."
Sự phân biệt và liên hợp Tam Giáo rơ ràng, minh triết như thế này, cho đến nay chưa từng ai có thể tŕnh bày được.
Ngài Minh Đăng Quang c̣n đi xa hơn nữa, Ngài cho biết là pháp phải luôn thay đổi theo thời duyên, chớ không nhất định được, khi thời loạn th́ phải nương Nho, thời b́nh th́ học Đạo, nhưng đến khi đạt Đạo th́ phải tiến đến Niết Bàn và Giác ngộ của Phật mới thực sự là toàn giác. Đó là 3 cấp bậc tùy theo thời duyên và tŕnh độ mà học, hay nói giản dị như Ngài Minh Đăng Quang cho dễ hấp thụ:
"Hay cũng có thể nói (Lăo, Khổng là 2 Ông thầy giáo lớp nh́, lớp ba, sau ông thầy lớp nhứt là Phật vậy...Đức Khổng Tử cũng như cánh tay mặt của Phật, đưa ra để cứu mạng sống chúng sanh trước đă, Đức Lăo Tử cũng như cánh tay trái của Phật, để giữ lất tâm tu thiền định, nuôi chơn như bản tánh. C̣n Đức Phật như cái đầu chính giữa, có cả mắt tai, mũi, miệng gom chứa lại chúng sanh thâu dụng".
"Vậy Tam Giáo là một 3 Ngài cũng như một, hai lớp sau về lần theo lớp trước, và bởi do lớp trước mới có 2 lớp sau, các lớp có ra là căn cứi do nơi tŕnh độ của chúng sanh thấp kém..."
"Đạo Phật là con đường từ đầu đến cuối, Đức Phậ Thích Ca Ngài đang đi đến cuối đường, Đức Lăo Tử c̣n đang đi chặng giữa, đức Khổng Tử mới bước đến khoảng đầu..."
"Nghĩa là Đức Phật là thầy dạy Đạo Khất sĩ. Đức Lăo Tử là đang tu thật hành Khất Sĩ. C̣n Đức Khổng Tử là đang tu tập hạnh Khất Sĩ. Khất sĩ là đạo của Tam Giáo".
Nếu hiểu rơ ràng và thông suốt như thế , th́ việc chọn lấy con đường đi cho phù hợp với tŕnh độ thời đại và cá nhân không c̣n qua mù mờ phức tạp. Điều này giải thích, tại sao trong thời loạn thề, người ta rất cần đến Đạo Khổng , để giữ ǵn giếng mối trật tự, đúng với lời dạy của Lăo Tử: "Mất Đạo phải nươn vào Lễ" Nhưng với thời b́nh th́ ai cũng muốn học Đạo để cho tâm hồn được thực sự an lạc. Chẳng hạn như Tây Phương hiện nay, đă qua giai đoạn chiến tranh, xă hội tương đối trật tự, và tiến đến giai đoạnTâm đạo, họ đâm ra thích nghiên cứu Đạo và Thiền của Lăo Tử, và Phật. Đạo Phật có khác hơn v́ bất cứ thời nào cũng học được và giúp cho con người thăng hoa giác ngộ được, cho nên khổ, người ta cũng t́m học Phật và an vui, người ta cũng t́m học Phật, bởi v́ đó là con đường Giác ngộ thật sự, là đoạn cuối của Tâm linh là khi tŕnh độ tiến hoá đầy đủ, con người tự dưng t́m đến, không bị giới hạn bởi không gian và thời gian../.
Thực hiện: Ngọc Liên